Niềm vui thuần túy và biện minh quá mức (overjustification)

Hôm nay mình có vài suy nghĩ vu vơ: “Tại sao code lại không còn vui như trước nữa?“. Cái niềm vui mà mình gọi là niềm vui thuần túy.

Niềm vui thuần túy là niềm vui đến từ chính bản thân việc đó. Giống như những ngày đầu mình code, mình làm nó vì vui, vì tò mò, vì cái cảm giác tạo ra cái gì đó của riêng mình từ hư không. Niềm vui này không chỉ đi kèm với sự thành công hay dễ dàng, nó đi kèm cả những khi khó khăn. Như lúc bắt đầu code, mình đâu có kiến thức gì bài bản đâu, chỉ là vài kiến thức góp nhặt từ các khóa học ngắn, rồi thuật toán, công nghệ, bug, có thể nói là vô cùng khó khăn, nhưng mình vẫn vui, rất vui vào lúc đó.

Mình cảm thấy rằng, từ từ mình đang mất đi những niềm vui thuần túy như vậy. Bây giờ làm việc gì cũng cần có thước đo, so sánh, chỉ báo bên ngoài để làm lý do cho nó, làm phải năng suất, phải nhanh, phải tốt. Quay về chuyên môn của mình, code, mình đã vào môi trường chuyên nghiệp của ngành phần mềm này đã hơn bảy năm, tình hình là, code với mình bớt vui dần. Code giờ có KPI, đo story point (một vấn đề vận hành mà mình sẽ nói trong bài khác), performance review, khen thưởng, có cấp bậc, …vv. Bản thân việc code không khác đi, nhưng có lẽ mình đã lấy lý do nào đó bên ngoài để thay thế cho lý do bên trong nên từ từ cả sự “thuần túy” và “niềm vui” đều nhạt đi.

Trong lúc mình tìm hiểu rõ về hiện tượng này thì phát hiện ra đây không phải là cái gì đó mới, người ta đã có nghiên cứu về nó cách đây rất lâu và nó cũng có một cái tên “Biện minh quá mức (Overjustification)“.

Vào năm 1973, tại một trường mầm non ở Stanford, người ta đã tiến hành một thí nghiệm với các trẻ em thích vẽ, để xem biểu hiện của sự thích vẽ có bị thay đổi với các điều kiện bên ngoài hay không. Các bé từ 40-64 tháng tuổi được chia thành ba nhóm, nhóm 1, được đề nghị là sau khi các bẽ vẽ xong sẽ được nhận một tờ giấy khen (phần thưởng), nhóm 2, được đề nghị là sau khi các bé vẽ xong sẽ có thể nhận được giấy khen hoặc không, nhóm 3, không được đề nghị gì cả.

Sau hai tuần quan sát, kết quả là nhóm 1 ít vẽ lại hơn hẵn so với ban đầu, và chất lượng bức tranh có vẽ thấp hơn, nhóm 2, 3 giữ nguyên số lượng. Điều đáng chú ý là nhóm 1, 2 đều sẽ có giấy khen, nên thứ tạo ra khác biệt này không phải là phần thưởng mà là lời lứa về phần thưởng đó. Lý do bên ngoài là “giấy khen” đã được các bé thay cho lý do bên trong lúc đầu.

Có lẽ mình cũng là một đứa trẻ ở nhóm 1, chỉ khác số tháng tuổi và “lời hứa” mình đã nhận vào bên trong.

Nhưng, vậy thì rồi sao? Nếu cứ để như vậy thì cuộc sống này cuối cùng cũng chỉ còn là những thứ nhàm chán vô vị sao?

Well, thú thật mình cũng đang đi tìm câu trả lời làm sao để thoát ra khỏi cái này. Có lẽ là một lý do nội tại siêu mạnh để không bị thay thế, cũng có thể chỉ đơn giản là mặc kệ lời hứa được offer. Nhưng vẫn chưa có kết luận cụ thể theo trải nghiệm bản thân, xin phép bỏ ngõ nó ở đây.